Co jest w kosmetykach — jak czytać skład i co on znaczy

Każde opakowanie kosmetyku ma na sobie listę składników. Prawie nikt jej nie czyta, bo wygląda jak zestaw przypadkowych słów. A jest to tekst napisany według ścisłych reguł — i po tej lekcji da się go przeczytać ze zrozumieniem.

INCI — jeden alfabet dla całego świata

INCI to międzynarodowy system nazewnictwa składników kosmetyków. Jest obowiązkowy w Unii Europejskiej i identyczny we wszystkich krajach.

Dzięki temu krem kupiony w Polsce, we Włoszech i w Hiszpanii ma tę samą listę — i można ją porównać, nie znając żadnego z tych języków.

Trzy reguły, które trzeba znać:

1. Kolejność malejąca. Składniki wypisuje się od tego, którego jest najwięcej. Dotyczy to jednak tylko składników obecnych w ilości powyżej 1 % — te poniżej można wymienić w dowolnej kolejności, zwykle na końcu.
2. Nazwy łacińskie dla roślin, angielskie dla wszystkiego innego. Butyrospermum Parkii Butter to masło shea, Aqua to woda.
3. Barwniki na końcu, oznaczone symbolem CI i pięciocyfrowym numerem, na przykład CI 77891 to biel tytanowa.

Praktyczny wniosek: pierwszych pięć pozycji to zwykle osiemdziesiąt kilka procent produktu. Składnik wymieniony po substancjach zapachowych jest w nim obecny w ilościach śladowych — i to niezależnie od tego, jak dumnie wygląda jego nazwa na froncie opakowania.

Słownik — co właściwie robią te substancje

Dwie grupy, które znamy już z lekcji

Emulgatory i surfaktanty to nasi starzy znajomi. Każda ich cząsteczka ma ogon, który lubi tłuszcz, i głowę, która lubi wodę — dokładnie jak mydło. Emulgator wykorzystuje to, żeby utrzymać olej rozproszony w wodzie i nie pozwolić kremowi się rozwarstwić. Surfaktant wykorzystuje to, żeby otoczyć brud miceląmi i spłukać go z włosów.

To jest ta sama chemia, tylko w dwóch zastosowaniach: raz żeby coś połączyć, raz żeby coś usunąć.

Analiza sześciu produktów

1. Krem Nivea (niebieska puszka)

Skład podany przez producenta:

Aqua, Paraffinum Liquidum, Cera Microcristallina, Glycerin, Lanolin Alcohol (Eucerit), Paraffin, Panthenol, Magnesium Sulfate, Decyl Oleate, Octyldodecanol, Aluminum Stearates, Citric Acid, Magnesium Stearate, Limonene, Geraniol, Hydroxycitronellal, Linalool, Citronellol, Benzyl Benzoate, Cinnamyl Alcohol, Parfum

Co z tego wynika:

Wniosek: to emulsja typu woda w oleju, oparta na parafinie i woskach. Krem tłusty, zajmujący się przede wszystkim ograniczaniem utraty wody przez skórę. Brak konserwantu z listy typowych bierze się stąd, że duża zawartość tłuszczów i wosków sama w sobie utrudnia rozwój drobnoustrojów.

Składy bywają modyfikowane i różnią się między rynkami. Na lekcji warto porównać ten zapis z tym, co jest na puszce przyniesionej przez słuchaczy — rozbieżność sama w sobie jest dobrym tematem do rozmowy.

2. Szampon do włosów

Typowy skład, w kolejności:

Aqua, Sodium Laureth Sulfate, Cocamidopropyl Betaine, Sodium Chloride, Glycerin, Parfum, Citric Acid, Sodium Benzoate, Panthenol

Jak to czytać: pierwsza pozycja to woda — szampon to w siedemdziesięciu–osiemdziesięciu procentach woda. Druga, Sodium Laureth Sulfate (SLES), to główny surfaktant myjący: ogon węglowodorowy plus naładowana głowa siarczanowa. Trzecia, Cocamidopropyl Betaine, to surfaktant łagodniejszy, dodawany po to, żeby złagodzić działanie pierwszego i poprawić pianę.

Niespodzianka dla słuchaczy: Sodium Chloride to zwykła sól kuchenna — w szamponie pełni funkcję zagęstnika. Bez niej szampon byłby wodnisty jak woda.

3. Pianka do golenia

Aqua, Palmitic Acid, Triethanolamine, Isobutane, Propane, Stearic Acid, Glycerin, Parfum

Co tu się dzieje: kwas palmitynowy i stearynowy w reakcji z zasadą (trietanoloaminą) tworzą w opakowaniu mydło — dokładnie tę reakcję przerabialiśmy jako zobojętnianie kwasu tłuszczowego. Izobutan i propan to gaz nośny, który wypycha zawartość z puszki i jednocześnie, rozprężając się, spienia masę.

Pianka do golenia to więc najzwyklejsze mydło pod ciśnieniem.

4. Żel pod prysznic

Aqua, Sodium Laureth Sulfate, Cocamidopropyl Betaine, Sodium Chloride, Glycerin, Parfum, Citric Acid, Sodium Benzoate

Porównanie z szamponem jest pouczające: składy są niemal identyczne. Różnice są kosmetyczne w dosłownym sensie — inne stężenia, inny zapach, inny barwnik, czasem inne dodatki pielęgnacyjne. To dobry moment, żeby zapytać grupę, czy w takim razie warto mieć w łazience dwie różne butelki.

5. Pasta do zębów

Aqua, Sorbitol, Hydrated Silica, Sodium Lauryl Sulfate, Aroma, Cellulose Gum, Sodium Fluoride, Sodium Saccharin, Limonene, CI 77891

Każdy składnik ma tu wyraźne zadanie:

Pasta do zębów to najlepszy przykład kosmetyku, w którym każdy składnik da się uzasadnić: coś ściera, coś pieni, coś zagęszcza, coś leczy, coś smakuje.

6. Balsam do ciała

Aqua, Glycerin, Cetearyl Alcohol, Caprylic/Capric Triglyceride, Butyrospermum Parkii Butter, Glyceryl Stearate, Dimethicone, Phenoxyethanol, Parfum, Tocopherol

Czym różni się od kremu Nivea: tu wodę z olejem łączą emulgatory — Cetearyl Alcohol i Glyceryl Stearate — i powstaje emulsja olej w wodzie, czyli lżejsza, szybciej się wchłaniająca. Dlatego balsam rozsmarowuje się na całym ciele, a tłusty krem na dłoniach.

Butyrospermum Parkii Butter to masło shea — nazwa łacińska, bo to roślina. Tocopherol to witamina E, tu w roli przeciwutleniacza chroniącego tłuszcze przed jełczeniem.

Trzy mity, które warto wyprostować

„Kosmetyk bez chemii”. Każdy kosmetyk w całości składa się ze związków chemicznych — z wodą włącznie. Hasło to chwyt marketingowy, nie informacja.

„Naturalne znaczy bezpieczne”. Jad kiełbasiany, muchomor i trujący bluszcz są w pełni naturalne. Działanie substancji zależy od jej budowy i dawki, nie od pochodzenia. To wprost ta sama zasada, którą poznaliśmy przy temacie o dawce.

„Parabeny i SLS trzeba omijać”. Oba są dopuszczone do stosowania w ściśle określonych stężeniach i w tych granicach uznawane za bezpieczne. SLS przy wysokim stężeniu rzeczywiście może wysuszać — i dlatego w kosmetykach łączy się go z łagodniejszymi surfaktantami.

Nie chodzi o to, żeby bronić producentów. Chodzi o to, żeby oceniać skład na podstawie tego, co w nim jest i w jakiej ilości, a nie na podstawie napisu na froncie opakowania.

Ćwiczenie do wykonania na lekcji

Przynieście dowolne opakowanie kosmetyku i wypełnijcie tabelę:

Ostatnie pytanie jest najciekawsze. Bardzo często okazuje się, że „krem z masłem shea” zawiera masło shea na trzeciej pozycji od końca.

Sprawdź się

1. Co oznacza kolejność składników na liście INCI?
2. Po co w szamponie jest sól kuchenna?
3. Czym pod względem chemicznym jest pianka do golenia?
4. Który składnik pasty do zębów faktycznie chroni zęby i na czym polega jego działanie?

Rozwiązania. (1) Składniki wymienia się od tego, którego jest najwięcej — ale reguła obowiązuje tylko powyżej 1 %; poniżej kolejność jest dowolna. (2) Jako zagęstnik — bez niej szampon byłby wodnisty. (3) Mydłem: kwasy tłuszczowe (palmitynowy, stearynowy) zobojętnione zasadą, wypychane z puszki gazem nośnym. (4) Fluorek sodu — fluorki wbudowują się w szkliwo i czynią je odporniejszym na działanie kwasów.

Do zapamiętania

• INCI to obowiązkowy, jednakowy w całej Unii sposób zapisu składu; rośliny po łacinie, reszta po angielsku, barwniki jako CI z numerem.
• Składniki podane są od największej ilości, ale tylko powyżej 1 % — dalej kolejność jest dowolna.
• Główne grupy: natłuszczające, humektanty, emulgatory, surfaktanty, zagęstniki, konserwanty, regulatory pH, zapach.
• Emulgatory i surfaktanty działają jak mydło — mają ogon lubiący tłuszcz i głowę lubiącą wodę.
• Szampon i żel pod prysznic mają niemal identyczny skład; pianka do golenia to mydło pod ciśnieniem; pasta do zębów to ścierniwo plus fluorki.
• „Bez chemii” i „naturalne” to hasła marketingowe — liczy się skład i stężenie.