Symbole i nazwy pierwiastków — 30, które trzeba znać

Symbole pierwiastków to alfabet chemii. Bez nich nie da się zapisać ani jednego wzoru i ani jednego równania — tak jak bez liter nie da się napisać słowa.

Dobra wiadomość: nie trzeba znać wszystkich stu osiemnastu. W praktyce wystarczy około trzydziestu, a te pojawiają się na lekcjach tak często, że po kilku tygodniach wchodzą same.

Skąd się wzięły symbole

Dawniej pierwiastki oznaczano rysunkami — alchemicy mieli osobny znak graficzny dla złota, srebra i rtęci. Było to malownicze, ale nie dało się tego zapisać w zdaniu ani wydrukować.

W 1813 roku szwedzki chemik Jöns Jacob Berzelius zaproponował rozwiązanie, którego używamy do dziś: pierwsza litera łacińskiej nazwy pierwiastka, a gdy jest zajęta — pierwsza i jeszcze jedna.

I stąd bierze się rzecz, która myli wszystkich na początku: symbol często nie pasuje do polskiej nazwy, bo pochodzi od nazwy łacińskiej.

Dwie zasady zapisu

Zasada pierwsza: pierwsza litera zawsze wielka, druga zawsze mała.

Zasada druga — i to nie jest formalność:

Co to kobalt (jeden pierwiastek).

CO to tlenek węgla, czyli czad (dwa pierwiastki: węgiel i tlen).

Jedna mała litera zamieniona na wielką zmienia pierwiastek w związek chemiczny. Dlatego w chemii nie pisze się symboli samymi wielkimi literami — nawet w nagłówku.

Trzy grupy symboli

Nauka idzie znacznie szybciej, jeśli nie uczyć się trzydziestu symboli po kolei, tylko podzielić je na trzy grupy.

Grupa 1 — symbol pasuje do polskiej nazwy (14 pierwiastków)

Tych wystarczy raz przeczytać.

Grupa 2 — symbol od nazwy łacińskiej albo obcej

Tu symbol trzeba skojarzyć z nazwą, ale skojarzenie jest logiczne, gdy zna się źródło.

Grupa 3 — symbol zupełnie nie pasuje do polskiej nazwy (9 pierwiastków)

To są te, których naprawdę trzeba się nauczyć. Dziewięć sztuk — i to cały wysiłek pamięciowy w tym temacie.

Zauważcie, że w tej grupie są prawie same metale znane od starożytności: złoto, srebro, miedź, żelazo, cyna, ołów i rtęć. Miały łacińskie nazwy na długo przed tym, zanim ktokolwiek pomyślał o symbolach — i dlatego to właśnie one dziś sprawiają kłopot.

Pełna lista trzydziestu

Do nauki, do powtórki i do sprawdzenia się.

Jak się tego nauczyć — sposób, który działa

Krok 1. Przeczytaj grupę 1. Te już umiesz — symbol to po prostu początek polskiej nazwy.

Krok 2. Naucz się dziewięciu z grupy 3. Tylko tyle naprawdę wymaga pamięci. Warto je powtarzać parami: złoto–Au, srebro–Ag, miedź–Cu, żelazo–Fe, ołów–Pb, cyna–Sn, rtęć–Hg, sód–Na, potas–K.

Krok 3. Grupę 2 dołóż na końcu — wystarczy zapamiętać źródło (tlen od oxygenium, azot od nitrogenium).

Krok 4. Ćwicz krótko i często. Pięć minut dziennie przez tydzień daje więcej niż godzina raz na tydzień.

Quiz interaktywny

Do tego artykułu dołączony jest quiz — plik, który otwiera się w przeglądarce i działa bez internetu.

Ma dwa tryby: symbol → nazwa oraz nazwa → symbol. Pytania losują się za każdym razem w innej kolejności, więc nie da się nauczyć kolejności zamiast treści. Na końcu pokazuje wynik i listę pytań, w których był błąd — i to jest najważniejsza część, bo od razu wiadomo, czego powtórzyć.

Quiz można uruchomić na rzutniku i grać całą grupą albo rozwiązywać samodzielnie w domu.

Przykłady krok po kroku

Przykład 1 — odczytanie wzoru

Jakie pierwiastki wchodzą w skład związku o wzorze NaHCO₃?

Czytamy symbol po symbolu, pamiętając, że nowy pierwiastek zaczyna się od wielkiej litery:

Na | H | C | O₃

Odpowiedź: sód, wodór, węgiel i tlen. To soda oczyszczona.

Przykład 2 — pułapka z wielkością liter

Czym różnią się zapisy CO i Co?

• CO — wielkie C i wielkie O, czyli dwa pierwiastki: węgiel i tlen. To tlenek węgla, czyli czad.
• Co — wielkie C i małe o, czyli jeden pierwiastek: kobalt.

Przykład 3 — od nazwy do symbolu

Zapisz symbole: złoto, potas, cyna, siarka.

Złoto — Au (aurum). Potas — K (kalium). Cyna — Sn (stannum). Siarka — S (sulfur).

Trzy pierwsze to grupa 3 — trzeba je znać z pamięci. Czwarty jest prosty, bo S pasuje i do siarki, i do sulfur.

Przykład 4 — ile atomów

Ile i jakich atomów jest w cząsteczce H₂SO₄?

• H₂ — dwa atomy wodoru,
• S — jeden atom siarki,
• O₄ — cztery atomy tlenu.

Razem siedem atomów trzech różnych pierwiastków. To kwas siarkowy(VI).

Sprawdź się

1. Podaj symbole: żelazo, srebro, rtęć, magnez.
2. Jakie pierwiastki kryją się pod symbolami: Pb, Sn, K, Si?
3. Dlaczego nie wolno zapisać kobaltu jako CO?
4. Ile atomów i jakich pierwiastków jest w cząsteczce Ca(OH)₂?

Rozwiązania. (1) Fe, Ag, Hg, Mg. (2) Ołów, cyna, potas, krzem. (3) Bo CO to zapis dwóch pierwiastków — węgla i tlenu, czyli tlenku węgla; kobalt zapisujemy Co, z małą drugą literą. (4) Jeden atom wapnia, dwa atomy tlenu i dwa atomy wodoru — razem pięć atomów trzech pierwiastków; nawias z indeksem 2 mnoży wszystko, co jest w środku.

Do zapamiętania

• Symbol to pierwsza litera nazwy łacińskiej, czasem z drugą literą; wprowadził je Berzelius.
• Pierwsza litera zawsze wielka, druga zawsze mała — CO to czad, Co to kobalt.
• Trzydzieści symboli dzieli się na trzy grupy; naprawdę pamięciowo trzeba opanować tylko dziewięć: Na, K, Fe, Cu, Ag, Sn, Au, Hg, Pb.
• Przy czytaniu wzoru nowy pierwiastek zaczyna się od wielkiej litery, a indeks dolny mówi, ile jest jego atomów.